همراه ما باشید

بیت‌کوین از منظر قانون وفقه

بیت‌کوین از منظر قانون وفقه

دکتر حمیدرضا زیدوند وکیل پایه یک دادگستری عضو کانون وکلای مرکز

بیت کوین نام لاتین Bit coin؛ نماد BTC: یک پول یا ارز دیجیتالی است که بصورت الکترونیکی توزیع و استفاده می شود. شبکه این ارز دیجیتال بصورت غیر متمرکز و کاربر به کاربر است. هیچ شخص و یا نهادی این شبکه را کنترل نمی کند. ارز دیجیتال بیت کوین نمی تواندخارج برنامه ریزی انجام شده ،چاپ یا خلق شود و تعداد آن محدود است. فقط21میلیون بیت کوین برای همیشه تولید می شود. تراکنش های شبکه بیت کوین، در یک لاگ عمومی با تکنولوژی بلاک چین(block chain) ذخیره می شوند.

چه کسی بیت کوین را ساخته است؟

بیت کوین برای اولین بار در سال 2009 به عنوان یک نرم افزار متن باز توسط یک برنامه نویس ناشناس (یا گروهی از برنامه نویسیان) تحت نام مستعار ساتوشی ناکو موتو معرفی شد.

شایعات زیادی در مورد هویت واقعی ساتو شی ناکا موتو مطرح شده است، اما اغلب افراد نام برده شده به عنوان خالق بیت کوین این ادعا را رد کرده اند.

ناکاموتو خود را یک مرد 37 ساله که در ژاپن زندگی می کند معرفی کرده است. با این حال از آنجا که تسلط وی به انگلیسی بسیار خوب به نظر می رسد و هیچ نشانه ای از نرم افزار وی در ژاپن وجود ندارد، در مورد این ادعا تردید هایی وجود دارد. در اواسط سال 2010 ناکاموتو به سراغ موارد دیگری رفت و بیت کوین را در اختیار چند عضو برجسته جامعه بیت کوین قرارداد. ساتوشی نام گاوین اندرسون را بعنوان برنامه نویس و توسعه دهنده اصلی اعلام کرده است. تخمین زده می شود که  ناکوموتو دارای یک میلیون بیت کوین است ،که ارزش آن با قیمت فعلی در حدود 5/6 میلیارد دلار تخمین زده می شود.

بیت کوین چطور کار می کند؟

یک کاربر در کیف پول خود فقط مقداری بیت کوین و مراحل و نتیجه تراکنش ها را می تواند مشاهده کند. در پشت فرایند های شبکه بیت کوین، یک دفتر حساب عمومی به نام بلک چین قراردارد. این دفتر حساب شامل تمام تراکنش هایی است که تا به حال پردازش شده است. سوابق دیجیتال تراکنش ها در به اصطلاح بلک ها قراردارند. تراکنش ها توسط کاربران یا کیف پول آنها رمز گزاری شده است و به شبکه ارسال می شود. به این دلیل بیت کوین، ارز رمز پایه یا ارز رمز نگاری شده یا رمز ارز (Crypto currency) نامیده می شود .این تراکنش ها رمز گزاری شده سپس در بلاک  ها گنجانده می شوند. اگر شخصی سعی کند فقط یک حرف یا عدد را در یک بلاک تراکنش تغییر دهد ،این کار بر تمام بلا ک ها تاثیر گذار خواهد بود. از آنجا که این یک دفتر حساب عمومی است ،تلاش های اشتباه یا تقلب می تواند به راحتی توسط هرکسی قابل تشخیص یا اصلاح باشد. هرکار بر در کیف پول خود می تواند اعتبار و صحت هر مبادله را بررسی کند. صحت هر تراکنش توسط امضای دیجیتال مربوط به آدرس های ارسالی محافظت می شود.

البته به زعم ساتوشی ناکوموتو هنگام خلق بیت کوین، استقلال شبکه  که از هرگونه قدرت کنترل‌گر  مبرا باشد ملاک بود. و طوری ارز دیجیتال رمز پایه طراحی شده بود که هر شخص و هر کسب و کار و همچنین هر دستگاهدخیل در استخراج و تایید اعتبار تراکنش ها ،بخشی از یک شبکه وسیع را تشکیل می دهند. آنها چنین طراحی کرده بودنندکه اگر بخشی از شبکه از دسترس خارج شود ،پول هچنان در حرکت خواهد بود.

آنها نقطه مقابل بانک ها خود را قلمداد و چنین استنباط می کردنند که بانک ها تقریباً همه چیز را در باره ای مشتریان خود شامل تاریخچه اعتبار، آدرس ها،شماره تلفن ها و روند دخل و خرج و نیز غیره را می دانند. با توجه به این که نیازی نیست کیف پول  به هیچ گونه اطلاعات شناسایی شخص مرتبط شود، این داستان در بیت کوین بسیار متفاوت شد. در حالی که برخی از  مردم نمی خواهند اموال آنها به وسیله هیچ یک ازمقامات کنترل و ردیابی شود گروهی ممکن است استدلال کنند تجارت مواد مخدر،ترورسیم ، وسایل فعالیت های غیرقانونی و خطر ناک با توجه به ویژگی ناشناس بودن بیت کوین شود رونق پیدا می کند. گرچه ناشناس بودن هویت دارندگان بیت کوین نسبی است، زیرا تراکنش های این ارز رمز پایه تنهازمانی انجام می گیرد که در پلت فرم بلاک چین ذخیره شده باشند. در تئوری، اگر آدرس کیف پول شما به طور عمومی استفاده قرار گیرد، هرشخصی به وسیله ای مطالعه دفتر حساب بلاک چین، قادر است بگوید چه مقدار پول در آن قرار دارد.

با بیت کوین چه چیزی می توان خرید؟

در سال 2009، هنگامی که  بیت کوین برای اولین معرفی شد، مشخص نبود که چطور و کجا می توان از آن برای پرداخت ها استفاده کرد.

در حال حاضر می توان عملا توسط این ارز همه چیز خرید. به عنوان مثال شرکت های بزرگی مانند ماکروسافت و دل ،این ارز رمز پایه را جهت پرداخت برای خریداری بسیاری از محصولات و محتوای دیجیتال خود پذیرفته اند. می توانید بلیط هواپیما ازشرکت های هواپیمایی خریداری کنید یا بلیط تئاتر خود را با بیت کوین بخرید. موارد دیگری مانند پرداخت هزینه هتل، خرید ملک، پرداخت صورت حساب رستوران و یا تهیه کارت هدیه نیز وجود دارد که می توان برای پرداخت و تهیه آنها از بیت کوین استفاده کرد. در بازار های بین المللی نیز جهت پرداخت ها می توان از این رمز پایه استفاده کرد.

چطور می توان بیت کوین تهیه کرد؟

ساده ترین روش برای  داشتن بیت کوین خرید آن است. این ارز رمز پایه را می توان از طریق انواع صرافی های موجود و در دسترس خریداری کرد و یا به طور مستقیم از طریق سایر اشخاص آن را خرید. جهت پرداخت می توان از پول نقد یا کارت های اعتباری استفاده کردویاحتی  از طریق سایر ارز های رمز نگاری و تبادل با بیت کوین ،آن را تهیه کرد .اما برای اولین بار انتقال ودریافت بیت کوین شما به یک کیف پول نیاز خواهید داشت. وبرای تهیه کیف پول گزینه های مختلفی وجود دارد که از مهم ترین انها می توان به کیف پول های آنلاین و کیف پولهای نرم افزاری که بر روی هارد رایانه شما ذخیره  می شونداشاره کرد. که البته امن بودن آن محل تردید است و ممکن است مورد حمله هکر ها قرار گیرد:

مسائل قانونی و درجه به رسمیت شناختن بیت کوین

موقعیت قانونی بیت کوین از کشوری تا کشور دیگر به شدت متفاوت است. در برخی از کشور ها، استفاده و معامله از طریق بیت کوین ترغیب می شود در حالی که دیگر کشورها غیر قانونی و ممنوع اعلام شده است.

نگرانی های زیادی در رابطه با نیاز جنایتکاران و بیت کوین و جود دارد، برخی خبر گزاری ها حتی اعلام کرده اند شهرت بیت کوین تنها به دلیل توانایی آن برای مبادله کالا های غیر قانونی می باشد. در حقیقت هنگامی که بازار سیاه اینترنتیsilk road متلاشی شد ارزش بیت کوین فوراً کاهش یافت (wired. Com)

به همین دلیل برخی از دولت های جهان هنوز هیچ قوانینی در رابطه با بیت کوین وضع نکرده اند وحتی بعضی به طور کامل آن را ممنوع کرده اند.

بیت کوین و شبکه هرمی

سوال پیش می آید که آیا بیت کوین یک شبکه هرمی است؟

هاوارد مارکس، یک سرمایه گزار میلیاردر  اخیرا اظهار کرد ارز های دیجیتال چیزی جزء شبکه های هرمی نیستنند. او گفت موفقیت فعلی ارز های رمز نگاری بر پایه هیچ چیزی جزء تمایل مردم به بها دادن به چیزی که در واقع هیچ ارزشی فرا تر از آنچه که مردم بر آن پرداخت نمی کنند، نیست.

کسانی که در یک شبکه هرمی سرمایه گزاری می کنند، به جای اینکه سود خود را از طریق افرادی که در آن بیزینس کار می کنند، در یافت کنند ،آن را از طریق پول خود و یا  پول سرمایه گزاران بعدی دریافت می کنند .در بیت کوین، سود از منابع محدود این ارز حاصل می شود. هرچه مردم بیشتری آن را خریداری کنند، میزان ارز در منابع آن کمتر می شود از این رو باعث می شود ارزش هر ارز بیشتر و بیشتر شود ،بیت کوین به هیچ وجه با یک شبکه هرمی وجه اشتراک و یا ارتباطی ندارد.

وضعیت بیت کوین در ایران؟

بیت کوین در ایران فعلاً قانونی نیست اما استفاده از بیت کوین در کشور جرم هم نیست.

طبق ماده 2 قانون مجازات عمومی، هر فعل یا ترک فعل که مطابق قانون قابل مجازات یا مستلزم  اقدامات تامینی و تربیتی باشد وجرم محسوب است و هیچ امری را نمی توان جرم دانست مگر آنکه به موجب قانون برای آنها مجازات یا اقدامات تامینی یا تربیتی تعیین شده باشد جرم محسوب می شود.

بنابراین به دلیل عدم وجود مجازات برای خرید و فروش ارزهای دیجیتال یا نگهداری بیت کوین نمی توان این عمل را جرم دانست به این وجود دیگر نهاد هایزیرنظراین سازمان مانند نیروی انتظامی در قبال کلاهبرداری ها این حوزه به عنوان یک فناوری مسئولیت و اختیاراتی دارند. جدای بحث چیستی ارزهای های دیجیتال بعنوان یک فناوری قانون می تواندپیگیریهای لازم را تاجایی که ممکن باشد ،انجام دهد.

به هیمن دلیل در صورت رخ دادن هرگونه کلاهبرداری ، هک و یا عدم وفای به عهد در فضای ارز های دیجیتال یک فرد می تواند شکایت رسمی ارائه دهد و دادگاه به آن رسیدگی  خواهدکرد.

ممنوعیت خرید و فروش توسط بانک مرکزی:

بانک مرکزی ایران در تاریخ 9/دی ماه/1396 طی اطلاعیه ای به کارگیری ابزار بیت کوین و سایر ارز های مجازی در تمام مراکز پولی و مالی کشور را ممنوع اعلام کرد. اما این حکم به معنای ممنوعیت کامل بیت کوین و ارزهای دیجیتال نبود. طبق این اطلاعیه هرگونه استفاده و خرید و فروش بیت کوین و سایر ارزهای دیجیتال در بانک ها ،موسسات مالی وصرافی  های دارای مجوز بانک مرکزی رسماً ممنوع اعلام شد، این ممنوعیت از گذشته نیز وجود داشت اما برای آن بخشنامه رسمی صادر نشده بود. در واقع تنها بانک و صرافی های زیر نظر بانک مرکزی از خرید و فروش بیت کوین به صورت رسمی منع شدند. بانک مرکزی همچنین به دلیل آنچه که پول شویی و کلاهبرداری عنوان می شد، دستور مسدود سازی گسترده سایت های خرید و فروش بیت کوین و ارزهای دیجیتال را صادر کرد. در حال حاضر هیچ گونه مجوز رسمی برای تاسیس صرافی یا سایت خرید و فروش ارزهای دیجیتال توسط بانک مرکزی صادر نمی شود و تمامی سایت ها  ومراکز فعلی به صورت غیر رسمی فعالیت می کنند بانک مرکزی همچنین در این خصوص اطلاعیه ای صادر کرد.

به طور کلی بانک مرکزی سیاست صبر را در پیش گرفته است اما در قبال خرید و فروش این ارزهای دیجیتال خوشبین نیست. با توجه به بدون مقررات ماندن این فضا و گسترش محبوبیت ارز های دیجیتال در بین مردم، قطعاً به زودی باید شاهد اعلام سیاست کلی از طرف بانک مرکزی باشیم .در مورد استخراج بیت کوین یا هر ارز دیجیتال دیگری در ایران بعنوان جرم شناخته نمی شود اما موضع کلی نهاد های قانون گزار در باره آن منفی است و به نظر می رسد که در آینده شاهد قوانین مشخصی در باره آن باشیم. استخراج به صرفه ی بیت کوین از طریق دستگاه های استخراج به نام آی سیک(ASIC) انجام می شود. این دستگاه ها وارداتی هستنند اداره گمرک ایران، واردات دستگاه های استخراج را ممنوع کرده است. و این دستگاه ها عمدتاً به صورت قاچاق وارد کشور می شوند .همین باعث شده که قانون ،حق ضبط و توقیف این دستگاه ها را داشته باشد. بنابراین استخراج بیت کوین در ایران جرم نیست اما سازمان برق می تواند جلوی استفاده از برق برای این فعالیت را بگیرد و همچنین به دلیل قاچاق بودن دستگاه ها، نیروی انتظامی حق ضبط دستگاه ها و حتی انجام اقدامات قضایی را دارد.  

بررسی بیت کوین بانگاه فقه حکومتی

قاعده لاضرر:

یکی از قواعد فقهیه مهم که مبنای بسیاری از احکام فقهی دیگر در فقه قرار می گیرد، قاعده ی لاضرر است. از آنجا که ورود بی رویه پول های مجازی بدون نظارت حاکمیت ،به عنوان سیاست گذاران انحصاری سیاست پولی، ممکن است موجب تضییع حقوق آحاد جامعه ثروت های ملی شود. به استفاد قاعده لاضرر می توان تولید و جریان این پول ها را در اقتصاد واقعی نادرست دانست.

قاعده احترام:

احترام به معنای ارج نهادن و حرمت نگه داشتن به هرچیزمتناسب به آن است. مقصود از قاعده احترام احترام مال مردم، مصونیت اموال آنان از تصرف تعدی است؛ بدین معنا که اولاً تعدی و تجاوز نسبت به آنها جایز نیست و ثانیاً درفرض وقوع تعدی تجاوز ،متجاوز،  مسئول  وضامن است.

ابعاد فقهی بیت کوین از نظر دارایی بودن:

در این خصوص پول مجازی و بیت کوین رانمی توان بطور رسمی یک پول و ارز دیجیتال قلمداد نمود چرا که علی رغم داشتن برخی از ویژگی های پول، همچنان فاقد کارکرد و خصوصیات اصل پول اعتباری است و لذا از روی تسامح می توان آن پول مجازی نامید.

بنابراین آنچه بیشتر با ماهیت بیت کوین سازگار می باشد. این است که آن را یک نوع دیجیتال بدانیم که مبتنی بر اطلاعات وداده است. به بیان دیگر نوعی دارایی غیر فیزیکی اس که نزد جامعه مالیت و ارزش پیدا کرده است  و حاضرند برای به دست آوردن آن هزینه نمایند اگر چه ممکن است از این دارایی در مواردی هم به عنوان مبنای مبادله استفاده نمایند که این خصوصیت، منحصر به بیت کوین نخواهد بود و می تواند در مورد دو دارایی با ارزش تحقق پیدا کنند.

مالیت ،از نگاه فقها با شرط محقق می شود؛ یکی این که قابل انتفاع بوده و نزد عقلا دارای منفعت قابل توجهی باشد. دیگر اینکه شارع آن منفعت را حلال شمرده باشد ،شرط دیگری  که در کلام برخی از فقیهان به آن  اشاره شده، این است که شی ء از فراوانی برخوردار نباشد به این معنا که به راحتی قابل دسترس نبوده و به دست آوردن آن نیاز به انجام کاری یا ایجاد معامله ای باشد به گونه ای که عقلا برای به دست آوردن آن از یک دیگر سبقت گرفته و باهم رقابت داشته باشند.

مال در فقه به این شرح تعریف شده است:

(المال ما یبذل بازائه المال) یعنی مال چیزی است که در مقابل آن مال بدهند و لی گروهی از فقها عقیده دارند که در این تعریف دور وجود دارد.

زیرا درتعریف مال گفته می شود: مال چیزی است که نزد مردم مطلوب است و به طور مستقیم و غیر مستقیم نیاز های آن را برطرف می کند. بخشی از اموال مانند:اغذیه و لباس مستقیماًنیاز انسان ها را رفع می کند و لذا مالیت و ارزش آنها تکوینی و واقعی است دسته دیگر مستقیماً رفع نیاز نمی کنند و لی وسیله رفع نیاز هستنند مانند پول به خودی خود رافع نیازنیست بلکه با اموال دیگر مبادله می شود وبه واسطه آنها رفع نیاز می کند و ارزش اعتباری دارد. حضرت امام (ره) در تعریف مال می فرمایند(( مال تنها آن چیزی است که مورد رغبت عقلا باشد و از سوی آنان تقاضا گردد به نحوی که حاضر به پرداخت عوض و قیمتی رد برابر آن باشند.)) مال در اصطلاح حقوقی چیزی است که ارزش اقتصادی داشته و قابل تقویم به پول باشد؟ یعنی به توان مورد دادوستد قرار گیرد.

از منظر فقهی مال به اعتبار وجود آن در خارج به سه قسم تقسیم می شود.

1-عین       2- منفعت      3- حق

 

عین: به مالی گفته می شود که وجود خارجی داشته باشد و با حواس ظاهری قابل حس باشد

منفعت: به فایده ای گفته می شود که از اشیاء خارجی به دست می آید. مال بودن منفعت در میان فقها محل اختلاف است برخی  ازآنان ،منفعت را از اقسام مال شمرده اند در حالی که برخی دیگر مال را در کنار منفعت ذکر کرده و حکم واحدی را برای آنها بیان کرده اند.

حق: فقها در بیان معنای اصطلاحی حق اختلاف نظر دارند برخی آن را به (سلطنت برشی) تعبیر کرده و آن را مرتبه ضعیفی از ملکیت برشمرده اند، برخی نیز حق را نوعی ملک می دانند، گروهی نیز در این باورند که حق ،به طور مستقل از جانب شارع وضع  شده که عبارت است سلطنت برغیر،پس می توان بیت کوین را از نوع مالی دانست که به شکل منفعت و خدمات در جامع در جریان است ،شایان ذکر است با توجه به ابداع الگو ریتم ریاضی که در شبکه بیت کوین که برای انتقال وجه در فرایند نظیر به نظیر وجود دارد، می توان بیت کوین را نوعی دارایی فکری نیز دانست که مالکیت و ارزش اقتصادی آن مورد قبول فقها نیز می باشد.

حکم مراجع تقلید در باره بیت کوین چیست؟

با توجه به این که قانونی برای فعالیت ماینینگ در کشور نداریم و به همین دلیل نمی توانیم بگوییم آنچه هم اکنون توسط عده ای از مردم انجام می شودخلاف قانون است ،چون قانونی و جود ندارد که با آن مغایرت داشته باشد  ظاهراً انفعال  در زمینه قانون گذاری حوزه ارز دیجیتال ،موجب می شود کسانی که قصد وارد شده به این حوزه را دارند به نوعی در سر در گمی رو برو می شوند. اما نظر مراجع در این بین متفاوت است.

آیت الله مکارم شیرازی: با توجه به ابهامات زیادی که بیت کوین دارد معامله آن اشکال دارد.

آیت الله و حید خراسانی: خرید و فروش آن باطل است

آیت الله شبیری زنجانی: چنانچه استفاده از این گونه ارز ها نوعأ مفسده اقتصادی داشته یا خلاف قانون باشد خرید و فروش اشکال دارد

آیت الله صافی گلپایگانی: حرام و اکل مال باطل است و لله  العام

آیت الله نور همدانی: ورود معامله پول ها مجازی اشکال شرعی دارد.

ازسوی دفتر مقام معظم رهبری نفیا و اثباتا نظری داده نشده است.

در واقع  نه حکم به حرمت می دهند و نه اجازه  فعالیت را می دهند.

لذا وظیفه مقلدین معظم له از آنجا که مرجع تقلید نظر نداده

وظیفه عمل به احتیاط است.                                                                               

درباره نویسنده

امید کرمانی‌ها مشاهده تمام مطالب

ثبت دیدگاه